پہلا باب

براہین احمدیہ حصہ چہارم, حصہ 3

Urdu original from Ruhani Khazain, edition of the Ahmadiyya Muslim Jamaat.

بغیر سکھانے کے بے زبان رہے گا۔
بقیه حاشیه نمبراا
براہین احمدیہ حصہ چہارم
تو نه با خبر ازان کوئے
تو نه دانی جمال آن روئے
خبرے زو بمردمان چہ دہی
ماه نادیده را نشان چه دهی
سخن یار
و
سینه افسرده جامه زنده است
بر مرده
گر بری ریگ را بزرگ و بلند
بست ما را یکے کہ ہر فیضان
آن خدائے کہ آفرید جہان
ہر چہ باید برائے مخلوقات
خود مهیا کند بمنت وجود
چشم خود کن بکشت صحرا باز
همه از بهر ماست تا بخوریم
آنکه از بهر چند روزه حیات
چون نہ کردی برائے دار بقا
سنگ افتد بر این چنین فرهنگ
گرکنی سوئے نفس خویش خطاب
جنبش باد خواهدش افگند
درد و
میشود زان محافظ تن و جان
هست هر آفریده را نگران
از لباس و خوراک و راه نجات
که کریم است و قادر است و ودود
خوشه با خوشه ایستاده بناز
رنج گرسنگی نه بریم
این قدر کرده است تائیدات
نظرے کن بعقل و شرم و حیا
خود ندائی بیایدت از درون
ناید اندر قیاس و فہم کیسے
پس چه ممکن که ذره امکان
شان دادار پاک را بشناس
خویشتن را شریک او سازی
که از صدق است دور صد فرسنگ
که چه سانت گذر شود بجناب
که ز تائید حضرت پیچون
که شود کار پیل از مگسی
خود کند کار حق بزور و توان
و از چنین کسر شان او بهراس
پیش او
دم زنی با نبازی
این چه بر فهم تو فتاد حجاب
گر کسے گویات باستحقار
که درین شهر چون تو هست هزار
این چه عقل است اے بتر ز دواب
نیستی از کسے بعقل فزون با تو ہم پایه اند مردم دون

اور اس خیال کی تائید میں یہ وہم پیش کرنا کہ ہم بچشم خود دیکھتے ہیں ﴿۳۱۶
بقیه حاشیه نمبراا
مشتعل میشوی به کین خیزی
آنچه برخود روا نمیداری
چون پسندی که کار ساز امور
چون پسندی کہ واہب ہر نور
چون پسندی که حضرت غیور
بهر تعظیم ہست مذهب و دین
آنکه او خلق را زبانها داد
در دل آری که خون او ریزی
چون پسندی حضرت باری
ایکم هست و از سخن معذور
بخل ورزید باشد است قصور
ہست عاجز چو مردگان قبور
تف بر آن دین که میکند توهین
خاک را طاقت بیانها داد
چون بود گنگ و بے زبان ہیہات شرمت آید زپاک و کامل ذات
جامع ہر کمال و عز و جلال چون بود ناقص اے اسیر ضلال
ہمہ اوصاف او چو گشت عیان
چون بماندے تکلمش پنهان
دیده آخر برائے آن باشد
که بدو مرد راه دان باشد
وه چه این چشم هست و این دیده
که
برو
آفتاب پوشیده
گر بدل باشدت خیال خدا
این چنین ناید از تو استغنا
از دل و جان طریق او جوئی و از سر صدق سوئے او پوئی
ہر کرا دل بود به دلداری
گر نباشد لقائے محبوبے
بے دل آرام نایدش آرام
آنکه داری به دل محبت او
فرقت او گر اتفاق افتد
دلت از هجر او کباب شود
باز چون آن جمال و آن روئے
دامنش زنی بجنون
دست در
خبرش پرسد از خبر داری
جوید از نزد یار مکتوبی
گه برویش نظر گہے بکلام
به صحبت او
نایدت صبر جز
در تن و جان تو فراق افتد
چشمت از رفتنش پُر آب شود
شد نصیب دو چشم در کوئے
که ز نادیدنت دلم شد خون
له الد

۳۱۷ کہ بولیوں میں ہمیشہ صدہا طرح کے تغیر و تبدل خود بخود ہوتے رہتے ہیں جن
بقیه حاشیه نمبراا
به
این محبت
ذره امکان
لا ابالی فتاده زان یار
مردگان را ہے کشی به کنار
به
و
و از دل افگندہ خدائے یگان
فارغی زان جمال و زان گفتار
از دلآرام زنده بیزار
کس شنیدی که قانع از یارست عشق و صبر این دو کار دشوارست
آنکه در قعر دل فزود آید
تو دل خود به دیگران داده
این بود حال و طور عاشق زار
عاشقان را بود از صدق آثار
تاز تو هستی ات بدر نرود
پائے سعیت بلند تر نرود
یار پیدا شود در ان هنگام
تا نه سوزی زسوز و غم نہی
دیده از دیدنش نیا ساید
یکسر از یار فارغ افتاده
این بود قدر دلبر اے مردار
اے سیه دل ترا بعشق چه کار
تخم شرک از دل تو بر نرود
دل بسر نرود
تا ترا دور
کہ تو گردی نهان خود به تمام
تا نمیری از موت ہم رہی
چیست آن هرزه جان و تن که نسوخت آتش اندر دلے بزن که نسوخت
کلبه جسم خود بکن برباد
چون نمی گردد از خدا آباد
پائے خود را جدا کن از تن خویش چون نگیرد رہے صداقت پیش
یچ چیزے چو ذات پیچون نیست جگرے خون شود کز و خون نیست
گنجہائے جہان فدائے نگار
به ز صد گنج خاک پائے نگار
هرچه از دست او رسد آن به
خار او از هزار بستان
به
ذلت از بهر او ز عزت به قلت از بهر او ز کثرت
به
مردن از بهر او حیات مدام
صد لذائذ فدائے آن آلام
اے کہ در کوئے دلستان گذرے
با وفا باش در ز جان گذرے
صادقا نے کہ طالب یار اند
جانفشانان ز بهر دلدار اند

گر نیابند راه آن دلبر
سے بولیوں میں انسانی تصرف کا ثبوت ملتا ہے۔ سو واضح ہو کہ یہ وہم سراسر ۳۱۸
از غمش جان کنند زیر و زبر
ه حاشيه
بقيه۔
ن
نمبراا
لذت خود
از دل آرام رنگ میدارند
بدرد
و از
ره
نام ننگ میدارند
می بینند
حسن
در
روئے زرد می بینند
تو که چون خر به گل فرومانی
ہمت آن یلان چه میدانی
سهل باشد حکایت از غم و درد
داند آن کس که رو بغمها کرد
آفرین خدا
بر آن جانی که ز خود شد برائے جانانی
منزل یار خویش کرد به دل
و از هوا با رمید صد منزل
از خودی در شد و خدا را یافت گم شد و دست رہنما را یافت
تو چه یابی که غافلی زین راه
و
از جلال خدا نه آگاه
ہمہ کارت بعقل خام افتاد
ہمہ سعی تو نا تمام افتاد
ہمچو طوطی همین سخن یا دست
که بشر عاقلست و آزادست
اے کہ دیوانہ پئے اموال
وه که در کار دین چنین اهمال
روئے دل را بجانب دیں کن فکر آخر غم نخستین کن
حصر تو بر قیاس در همه حال
هست بر حمق تو یک استدلال
تا
نه فرمان
رسید
با علانی
تا نه حکمی شود ظہور پذیر
چون شود کس مطیع فرمانی
چون توانی شدن مطیع امیر
تا نه گردد کسے ز حق مامور
تا
نیاید اشارتی زنگار
فرق در سرکش و مطیع خدا
کفر و ایمان چسان کنند ظهور
چه برآید زدست عاشق زار
جز بحکمش چسان شود پیدا
پس وجودش بجو نخست اے مست
شرط تعمیل حکم چون حکم است
درنه این دعوی غلط بگذار که روم زیر حکم آن دادار
خود تراشیدن از خودی فرمان آن نہ حکم خداست اے نادان
نہ بعرف است و نے بعقل روا
که شود ظن خویش حکم خدا

۳۱۹ دھوکا ہے۔ تغیرات کہ جو ہمیشہ بولیوں کو لگے ہوئے ہیں یہ انسان کے ارادہ
بقیه حاشیه نمبر
حکم او آن بود که او فرمود پس چو فرمود خود نگه کن زود
که ازین شد ثبوت وحی خدا
شد ضرورت مسلمش زین جا
گر دہندت بصیرت دینی
بنگر آخر بعقل و فکر و قیاس
تا نباشد رفیق او دگرے
در
گمانها هلاک خود بینی
که خرد را نه محکم است اساس
نایدش از
ره
یقین خبری
تا نه بینی بدید یا جائی
خود نگوید ترا خرد زنهار
پس چه ممکن که دم زند بمعاد
یا نه یابی خبر از بینائی
که چنین دارد آن مکان آثار
که چنین اند آن دیار و بلاد
این چه حمق است و این چه بی راہی
کہ جیل است لاف آگاہی
چون روی از قیاس خود برهی
که ندیدی بعمر خویش گہی
چون شد از عالم دگر خبرت مادرت دیده بود یا پدرت
در ندید است کس چه سان دانی
کم خرام اے دنی به عریانی
تو که داری نی انبیاء انکار
این همه کوری است و استکبار
یک نظر کن به فطرت انسان
که ندارند جو ہرے یکسان
مختلف اوفتاد
ہر بشری
کس بخیرے فزود کس بشرے
پس چو یک بیش و دیگر است کمی
هم چنین در قبول فیض همی
خود نگه کن کنون ز صدق و صفا که چه ثابت همین شود زین جا
شب تا راست و خوف بیش از بیش
از سر خود روی مده سر خویش
پس دیوار چون نمی دانی
چون بدانی غیوب ربانی
در شگفتم که با چنین نقصان از چه بر عقل می شوی نازان
این چه عقل است و این چه معرفت است
این چه
چه قهر خدا دو
چشمت بست
این جهانت چو عید خوش افتاد
وان و عید خدا نداری یاد
بشنو از وحی حق چه گوید راز
از جناب وحید و بی انباز

اور اختیار سے ظہور میں نہیں آتے۔ اور نہ یہ کچھ قاعدہ مقرر ہو سکتا ﴿۳۲۰
بقیه حاشیه نمبراا
بر
کان خردها که در دل عقلاست ہمہ یک ذره از آتش ماست
آن کلام خدا نه بر فلک است تا بگوئی که هست دور از دست
یا بگوئی که کار هست محال
فلک رفتنم کدام مجال
نے بزیر زمین کلام خدا
تا بگوئی که چون خزم آنجا
چون از قعر زمین برون آرم
خود چنین طاقتی نمی دارم
قطع عذر تو کرده داور پاک
نور عرش آمد است بر سر خاک
گر ترا رحم آن یگان بکشد
دولتت سوئے او عنان بکشد
الله الله چه ریخت از انوار
بست رشح دگر در آن گفتار
جہل گردد از دیدنش یکسو
رو دہد صد کشائشے زان رو
عالمی زیر بار منت او
هست یک چشمه از آب زلال
کس چو او دلبری ندارد یاد
کس ندیده ز مهر و مه بجهان
چه کنم تا تو دیده باز کنی
ذلت خویشتن جلال خدا
نور بار آورد تلاوت او
چشم بد دور این چه هست جمال
تا جہان رسم دلبری بنهاد
آن شعاعی کزو شداست عیان
چند بر عقل خام ناز کنی
نقص خود بنگر و کمال خدا
از
ره
عقل راه رب مجید
کس ندید است و کس نخواهد دید
اندر آنجا که سوختن باید
تا نشد وحی حق
مدد
فرما
تا
عقل را زان چمن نه بود خبر
چون رہے از قیاس بکشاید
نیاورد بو نسیم صبا
طائر فکر بود سوخته پر
آن صبا نگہتے زیار آورد
بارہا آب خود نگار آورد
تا خرد نیز رو بکار آورد
تا نخیل قیاس بار آورد
وقت عیش است و موسم شادی
تو چه در سوگ و ماتم افتادی
تند بادی بخواه از دادار
تا خس و خار تو برد یک بار

ہے کہ خود انسان کی طبیعت کسی خاص خاص وقتوں میں بولیوں میں تغیر
بقیه حاشیه نمبراا
در خور و مه شکی نگیرد راه
گمرہی تا دے کہ سرتابی
نیستی طالب حقیقت راز
بر وجودش از صنعت استدلال
وصلش از آله مجازی نیست
گر بر آتش دو صد جگر سوزی نیستت
خبرے نیستت ز جانا نہ
آن یقینی که بخشدت دادار
تو ز دلدار خویش دیده بخواه
چون بجوئی از صدق دل یابی
بس همین مشکل است اے ناساز
این مجاز است نے چو اصل وصال
باز کن دیدہ جائے بازی نیست
قیاس پیروزی
زنی هرزه گام کورانہ
چون قیاس خودت نهد بکنار
نے
از
و
عقلاء
آن یکی از دهان دلداری
نکتہ ہائے شنید
اسراری
و آن دگر از خیال خود بگمان پس کجا باشد این دو کس یکسان
اے کہ مغرور راہ مظنونے
تو نہ عاقل که سخت مجنونی
آن خدا را کزوست منت با بشمرے زیر منت
این خدائی عجیب در دل تست که چنین است زار و مانده و شست
تانه از عاقلان مدد با یافت
نتوانست سوئے خلق شتافت
کے پسندو خرد که آن اکبر شہرتے یافت از طفیل بشر
شب تارست و دشت و بیم دوان چون بخوابی بغفلت اے نادان
خیز و برحال خود نگاه بکن خطر راه
بین و آه بکن
خیز و از نفس خود بپرس نشان که چه خواهد مراتب عرفان
می تپد از برائے رفع حجاب یا قیاسش بس است در هر باب
نفس چو تعطش با
افلا تبصرون گفت خدا
وفي انفسكم افلا تبصرون !
تو اسیری بصد هزار خطا
خیز
و در
به
ہر خطائے بتر ز اثر در ها
عجب این کوری است و بے بصری که ازین کار خام بے خبری
تو نہ فہمی سخن خطا این جاست
سخن راست است نے زخطاست
ل الذاريات: ۲۲

تبدل کرتی رہتی ہے۔ بلکہ عمیق نظر سے معلوم ہوگا کہ یہ تغیرات بھی اس علت العلل ۳۲۱
بقیه حاشیه نمبراا
سیر سربسته
و
ورائے وراء
و
که کشاید بدون وحی خدا
جز خدائے کہ ہست محرم راز
تند بادی بجوید از درگاه
در دلت چون فرو شوم چه کنم
درد
راز ذات نهان که گوید باز
مشت خاکی فتاده است براه
تو نہ فہمی هنوز این سخنم
ای دریغا که دل از درد گداخت
ما را مخاطبی نشناخت
اے خور روئے یار زود برآ
که دل آزرد از شب یلدا
یک نگاہے بس است در دین ہا
کاش دیدی کسے از خوف خدا
آشکار است کفر و ایمان ہم
گفتمت آشکار و پنهان هم
ترک خوف خدا
بد عملی
این دو چیز اند تخم تیره ولی
ورنہ روئے نگار نیست نهان
ہر حجابی ز تست اے بیجان
از رگ جان قریب تر یا رست هر زه از تو درازی کار است
ہر کہ برخواست از خودی یکبار
خود نشیند بکار او دادار
حی و قیوم و قادر است نگار
تو مپندار مردہ اے مردار
میل رفتن گرست جانب یار
جانب صدق را عزیز بدار
در شکی هست خیز و تجربه کن
تا شکوکت بر آورم از بن
گر خرد پاک از خطا بودی
ہر خرد مند با خدا بودی
کس نرست از ذهول و سهو و خطا
جز خداوند عالم الاشياء
نظرے کن ز روئے استقرا
گر کسے رسته است باز نما
درنه باز آ ز شورش و انکار
آخرت با خدا فتد سروکار
جيفة کذب را مخور زنهار
خود نگه کن بترس زان دادار
در
خرابات اوفتاد دلے
خود بخود چون برون شود ز گلے
رو
به
باطل نهاده باز آ
دل به بد روئے داده باز آ
مزائل فتاده باز آ
در
آخر اے لاف زن ز عقل و خرد هوش کن پامنه برون از حد
این کجا ایستاده باز آ
سہو کتابت معلوم ہوتا ہے مزابل “ ہونا چاہیے۔(ناشر)

۳۲۲ کے ارادہ اور اختیار سے وقوع میں آتے رہتے ہیں جیسے تمام تغییرات سماوی و ارضی
بقیه حاشیه نمبر
دم زدن در
خیالہائی محال
ہر کہ رخت افگند بویرانه
هست شوریده مشربی و ضلال
می نماید بتر ز دیوانه
چون چنین سرزنی از راه صواب چه نه دانی که آخر است حساب
پائے تو لنگ منزل تو دراز
ترسمت چون رسی ازین تک و تار
☆
خود چنین است فطرت انسان که چو بیند که مشکل است گران
اول از زور و تاب و طاقت خویش
تا مگر کار بسته بکشاید
می کند سعی و جهد بیش از بیش
زیر بار سپاس کس ناید
رو نہر سوئے کوچہ یاران
زور دست برادران جوید
مددے
دادار
چون به بیند که کار رفت از دست رین اختیار رفت از دست
جوید از مددگاران
نزد ہر کاردان همی پوید
نالد آخر بدرگه
و از تضرع جبین نهد برخاک
کالے کشائیندہ
دشوار
تانه دشمن زند بنادی جوش
زان سه گونه صفت که کردم یاد
حسب فطرت بداد ہم سامان
راه فکر و قیاس و خوض کشاد
در خود بندد
چون بماند ز ہر طرف ناچار
نعره ها میزند بحضرت پاک
و بگرید زار
گنه من به بخش و پرده به پوش
چون چنین فطرت بشر افتاد
آن حکیمش ز لطف بی پایان
از پئے جہد خویش عقلش داد
و از پئے کار با همین امداد
از شعوب و قبائل و اقوام
ره
رحم در قلب یک دگر بنهاد
کرد کار نظام و ربط تمام
و از پئے حاجت فیوض خدا
کرو الهام را از رحم عطا
تا رسد کار آدمی بکمال
تا میسر شود
ہمہ آمال
تا بحد یقین
رسد تعلیم
تا
دو
گونه شود
ره تفهیم
سہو کتابت معلوم ہوتا ہے تگ و تاز “ ہونا چاہیے۔ (ناشر)

اس کے خاص ارادہ سے ظہور پذیر ہیں۔ یہ امر کبھی ثابت نہیں ہو سکتا کہ کبھی ﴿۳۲۳
بقیه حاشیه نمبراا
زان
دو گونه مناہج تلقین
می کشاید ره حصول یقین
ہر طبیعت بحسب فہم و خیال
غرض آن میل فطرتے کہ خدا
ے بر آید بدان ز چاه ضلال
کرد
در فطرت بشر پیدا
آن همی خواست وحی ربانی
نظرے کن بغور تا دانی
فطرتت چون فتاده است چنان چون کشی سر ز فطرت اے نادان
اقتضائے طبیعت انسان
گه بشر را کشد بسوئے قیاس
گاه دیگر کشد بمنقولات
زینکه آرام قلب و اطمینان
نیز چون واجب است در تعلیم
لا جرم راہ کشاده اند دوتا
تا ذکی و غبی و اشرف و دون
دیگر این است نیز هم برهان
که چنین شہرت خدائے یگان
گر نہ گفتے خدا اَنَا الْمَوْجُود
کہ نہاد ست ایزد منان
تا نهد کار را بعقل اساس
تا بیار آمد از بیان ثقات
جز با خبار صادقان نتوان
که بقدر خرد بود تفهیم
تا رسید
ہر طبیعتی بخدا
ره بیابند سوئے آن بیچون
بر ضرورات وحی آن رحمان
هرگز از جهد عقلها نتوان
چون فتادے جہان برش بسجود
این همه شور ہستی آن یار
که از و عالم ست عاشق زار
خود بینداخت آن خدائے جہان
نه بشر کرد بر سرش احسان
ای دریغ این چه آدمی زادند
کز خدا در خودی بیفتادند
عقل چون شد چو فیض وحی نه بود دیده را از آفتاب هست وجود
او اگر نور خود نه بخشیدی
چشم ما خود بخود چسان دیدی
ہمہ
بلبل از فیض گل سخن آموخت
عالم گواه آلایش
منکر از وے ہمان که چشم بدوخت
ابله منکر وحی و القائيش

۳۲۴ انسانوں نے متفق ہو کر یا الگ الگ ان تمام بولیوں کو ایجاد کیا تھا جو دنیا میں
بقیه حاشیه نمبراا
مہر پاکان بجان خود بنشان
این خرد جمله خلق میدارند
تا شوی جان من هم از پاکان
ناز کم کن که چون تو بسیار اند
چاره
ما
ز هر فرقت چشی
بغیر یار کجا
ما کجائیم و عقل زار کجا
ناکامی باز منکر از وحی
و الہامی
رو تاب
و
جان تو برلب از نخوردن آب باز از آب زندگی
☆
به
کور ہستی و کیس بدیده وران
وه چه داری شقاوت و خسران
داروئی در دل نه فطنت ماست آن بدار الشفائے وحی خداست
نشود عین زر تصور زر
زر همانست کوفتد
نظر
بر عقل منت الهام که از و پخت هر تصویر خام
آن گمان برد و این نمود فراز آن نہاں گفت و این کشود آن راز
آن فرو ریخت این بکف بسپرد آن طمع داد و این بجا آورد
هست
آنکه بشکست ہر بت دل ما
هست وحی خدائے بے ہمتا
آنکه ما را رخ نگار نمود
بست الهام آن خدائے ودود
آنکه داد از یقین دل جامی
بست
گفتار آن دلآرامی
وصل دلدار و مستی از جامش
ہمہ حاصل شده از الهامش
وصل آن یار اصل ہر کامیست وانکه زین اصل غافل آن خامیست
بے عطیات ما ہمہ بے زاد
بے عنایات ما همه بر باد
اس جگہ ہم اس بات کا لکھنا بھی مناسب سمجھتے ہیں کہ ہمارے بیان مذکورہ بالا پر جو
ضرورت کلام الہی کے لئے لکھا گیا ہے ۔ پنڈت شیو نرائن صاحب اگنی ہوتری نے
جو براہم سماج لاہور کے ایک اعلیٰ ممبر ہیں ۔ اپنی دانست میں کچھ تعرض کر کے یہ چاہا
ہے کہ کسی طرح اس حق الامر کی تاثیر کو اپنی قوم تک پہنچنے سے روک دیں ۔ چنانچہ ۔
انہوں نے اس بارہ میں بہت ہی ہاتھ پاؤں مارے ہیں اور بڑی جان کنی سے ایک
سہو کتابت معلوم ہوتا ہے درد دل ہونا چاہیے۔ (ناشر)

بولی جاتی ہیں۔ اور اگر کوئی یہ وہم پیش کرے کہ جس طرح طبعی طور پر خدا تعالیٰ بولیوں ﴿۳۲۵
به حاشیه نمبر
ریو یو بھی لکھا ہے۔ لیکن چونکہ بقول مشہور سانچ کو آنچ نہیں ۔ اور آفتاب صداقت کسی کے چھپانے
سے چھپ نہیں سکتا۔ اس لئے پنڈت صاحب نے جس قدر کوش کی اس کا بجز اس کے اور کوئی نتیجہ
نہیں ہوا کہ دانشمندوں پر صاف کھل گیا ہے کہ پنڈت صاحب حق کے قبول کرنے سے کس قدر نفرت ۳۱۹
رکھتے ہیں ۔ سو اگر چہ پنڈت صاحب کی وہ تحریر اس لائق ہرگز نہیں کہ اس کے رڈ کرنے کی طرف
توجہ کی جائے بلکہ خود ہمارے مضمون گزشتہ کو غور سے پڑھنا اس کے رد کے لئے کافی و وافی ہے لیکن
اس جہت سے کہ تا پنڈت صاحب کچھ افسوس نہ کریں یا ان کے بعض رفیق ہماری اس خاموشی کو
اپنی خوش فہمی سے کسی طور کے عجز پر حمل نہ کر بیٹھیں قرین مصلحت معلوم ہوا کہ گو پنڈت صاحب کی
تحریر کیسی ہی بے حقیقت ہے۔ تب بھی منصفین پر اس کی اصلیت ظاہر کی جائے ۔ سو واضح ہو کہ
پنڈت صاحب نے ہمارے ثبوت کے مقابلہ پر اپنے ریویو میں اس بات پر زور دیا ہے کہ جس
طریق سے کتب آسمانی کا الہامی ہونا مانا جاتا ہے وہ طریق عقلاً ممتنع اور محال ہے اور قوانین نیچر یہ
کے برخلاف ہونے کی وجہ سے ہرگز وہ طریق درست نہیں ۔ یعنے پنڈت صاحب کی نظر شریف میں
وہ الہام ہرگز ممکن الوجود نہیں جس کو کلام الہی کہا جاتا ہے۔ اور جو محض خداوند حکیم و عالم الغیب کی
طرف سے نازل ہوتا ہے او نا ہے اور اس کی ذات پاک کی طرح ہر یک شک و شبہ اور غلطی و سہو اور نسیان
سے بکلی پاک ہوتا ہے اور جو صفات کا ملہ خدا کے کلام میں چاہئے اُن تمام صفتوں سے موصوف ہوتا
ہے یعنی جیسے خدا عالم الغیب ہے وہ کلام بھی علم غیب پر مشتمل ہوتا ہے۔ اور جیسے خدا حکیم وعلیم ہے وہ
کلام بھی حکمت اور علم پر اشتمال رکھتا ہے۔ اور جیسے خدا غلطی اور جھوٹ اور سہو اور نسیان سے پاک
ہے وہ کلام بھی ان تمام امور سے پاک ہوتا ہے اور انسانی خیالات کا اس میں کچھ بھی دخل نہیں ہوتا
اور نہ انسان کے اختیار میں ہے کہ کسی نوع کا تقدس اور پاکیزگی حاصل کر کے یا کوئی اور حیلہ اور
تد بیر بجالا کر خواہ نخواہ وہ الہام اپنے نفس پر آپ ہی کھول دیا کرے اور انوار غیبیہ اور امور پنہانی
اور اسرار آسمانی پر جب چاہے آپ ہی مطلع ہو جائے ۔ کیونکہ اگر ایسا ہو سکتا تو انسان بھی خدا کی

·

آج 10 میں سے 10 باقی