انجام آتھم
حصہ 22
Urdu original from Ruhani Khazain, edition of the Ahmadiyya Muslim Jamaat.
مكتوب احمد
۲۵۲ و اعتلقت أظفاره بعرضى كالذياب، ومخلبه بثوبي كالكلاب، ونطق بكلم
و ناخن ہائے ہمیچو گرگان با بروئے من آویخت و پنجه پیچو سگان بجامه من در آویخت ۔ وسخنانی بر زبان خود آورد که بجز
لا ينطق بمثلها إلا شيطان لعين۔ وآخرهم الشيطان الأعمى، والغول الأغوى
شیطان لعین بهیچکس بدان گونه تکلم نکند و از همه آخر شیطان کو راست و دیو گمراہ ۔ کہ او را رشید احمد گنگوہی مے گویند ۔
يقال له رشيد الجنجوهى، وهو شقي كالأمروهي ومن الملعونين۔
و او همچو محمد حسن امروہی بد بخت است و زیر لعنت خدا تعالی است۔
فهؤلاء تسعة رهط كفّرونا، أو سبّونا وكانوا مفسدين۔ ونذكر معهم الشيخين
پس این محله شخص اند که تکفیر ما کردند و دشنامها دادند و از مفسدان هستند و ما با اوشان دو مشهور شیخ را
المشهورين، يعني الشيخ إله بخش التونسوى، والشيخ غلام نظام الدين
نیز ذکر می کنیم یعنی شیخ اله بخش تونسوی و شیخ غلام نظام الدین بریلوی
يشاع في الديار والبلدان۔ فيومئذ تسود وجوه المنكرين۔ وانا نصرنا في
مدن الرحمن شده است۔ و عنقریب آن کتاب در شهر ها شائع کرده خواهد شد۔ پس در آن روز روئے منکران سیاه
افكارنا وايدنا في انظارنا ۔ من الله ربّ العالمين۔ ودسنا فيه كل دوس۔ الذين يقولون
خواهد گردید و مادر فکر ہائے خود و نظر ہائے خود از خدا تعالیٰ تائید یافتیم و ما آنانرا که میگویند که عربی
ان العربية۔ ما سبق غيره بطوس۔ بل هي كاللباس المستبذل او الوعاء |
در حسن خود بر غیر خود سبقت نبرده است بلکه آن مثل لباس کار آمدہ یعنی کہنہ و ظرف مستعمل یعنی
المستعمل و كشيء هو سقط صلفة غير معين۔
بقية الح
اشية
بیکار است و مثل چیزے ردی بے سود است که هیچ نفع نه بخشد در آن کتاب بخوبی پامال کردیم۔
وانا اثبتنا دعوانا حق الاثبات وارينا الامر كالبديهيات مصيبين غير مسقطين۔
و ما دعوی خود را چنانکه حق ثابت کردن است ثابت کردیم وامر مقصود را مثل بدیهیات نمودیم و
مكتوب احمد
البريلوى، وإنهما من المعرضين، فندخلهم في الذين خاطبناهم ليكونا من ۲۵۳
و این هر دو از اعراض کنندگان هستند - پس ما ایشانرا نیز هم در آنان داخل میکنیم که مخاطب ما هستند تا از زمره مصدقان
المصدقين أو المكذبين۔ وما نقول فيهم شيئًا إلا بعد أن يُرينا الله وهو أعلم
شوند یا از مکذبان و ما در حق ایشان چیزی نمی گوئیم - مگر آنچه خدا تعالی بر ما ظاهر کند و او هر چه در سینہ ہائے مردم است
بما في صدور العالمين، بيد أننا نجعلهما غرضًا لهذه المخاطبات، وندعوهما |
خوب می داند مگر این است که ما هر دو را همچو برادران اوشان نشانه این مخاطبات می سازیم - وایشانرا برائے مباہلہ یا
للمباهلة أو رؤية الآية أو للمناضلة في عربي مبين۔
برائے دیدن آیات یا برائے مقابلہ انشاء عربی می خوانیم ۔
فيا حسرة على وَهُنِ آراء علمائنا الجهلاء ! إن هم إلا كالعجماء ، ولا يدرون مناهج
بر راه صواب واب رفتیم رسیم و و هیچ غلطی نکردیم ۔ ۔ پس برستی رائے علماء ما که در حقیقت جاہل اند حسرتهاست - ایشان مثل
تحقيق الأشياء ، وما كانوا متدبرين۔ كثرت البدعات وعم البلاء ، وكل طرف
چار پایه هستند - وطریقہ تحقیق اشیاء را نمی دانند و متند بر نیستند - بدعتها و بلاها بسیار شده اند و در هر طرف فتنه
فتنة صماء والعلماء السفهاء ، فارحم عبادك يا أرحم الراحمين۔
خطرناک است و علماء این سفیهان هستند ۔ پس خدا یا بر بندگان خود رحم کن ۔
وأما سبب هذا الخطأ الأزحل، فاعلم أنهم قوم رغبوا في فضالة |
و سبب این خطا که دور از حقیقت است این است که این مردم در فضله خورده دیگران رغبت کرده اند و خود
الماكل، وما جاهدوا لتجديد المنهل، وما حبسوا أنفسهم على معارك التحقيقات
برائے تازہ کردن چشمه کوشش ننمودند و نفسہائے خود را بر معر کہائے تحقیقات ضبط نکردند ۔ بلکہ ہمچو طبیعتہائے غرق
بل رضوا كطبائع خرقاء بالتقليدات، وأطلقوا جُرُدَ الإمعان والإثبات، كالمتغافلين
جہالت به تقلید راضی شدند - واسپان فکر وثبوت بهم رسانیدن را از دست خود چون لا پروایان
مكتوب احمد
وأما الآخرون الذين سموا أنفسهم مولويين، مع كونهم من الغاوين
پس ما کتاب را از ذکر
مگر آن دیگر مردمان که با وجود جاهل بودن نام خود مولوی نهاده اند
الجاهلين، فننزه الكتاب عن ذكرهم ولا ننجس الصحيفة من كثرة ذكر الخبيثين |
اوشان پاک می داریم و این رساله را از کثرت ذکر خبیثان نجس نخواهیم کرد وایشان آن جاہلان
من غير ضرورة، وإنهم من الجاهلين المعلمين، الذين يقلدون أكابرهم وليسوا من
هستند که در شرارتها تعلیم داده شده اند و مقلدا کا برخود هستند واز تد بر کنندگان نیستند ۔ پس اے شیخ من
المتدبرين۔ فأيها الشيخ إني أعلم أنك رئيس هذه الثمانية، وكمثل إمام
می دانم که تو رئیس این هشت کس ہستی و این گروه باغی را مثل
غير مبالين۔ وإنا إذا فحصنا حق الفحص الدقيق، وبلغنا الأمر إلى أقصى مراتب |
رہا کردند و ما چون بنظر دقیق تفحص کردیم و کار را تا نهایت درجه تحقیق رسانیدیم
التحقيق، فانكشف أن الألسن كلها مأخوذة من العربية، ومستخرجة من |
پس ظاهر شد که همه زبانها از عربی ماخوذ اند۔ و از خزائن این زبان خارج شده اند
خزائن هذه اللهجة، والآن موجودة كالوجوه الممسوخة المغيرة الملوحة
واکنون ہمچو روہائے تغییر یافته و سوخته و مجروح و مضروب موجود اند۔
و كالمجروحين المضروبين۔ وقد بدّل نظامها، وغير موضعها ومقامها، وأخرجت من
و نظام آن زبان با مبدل کرده شد و موضع و مقام آنها را تغییر داده شد
جواهر منتظمة، وسلسلة ملتئمة ، وتاهت كالمتفرقين۔
و از جواہر منتظمہ وسلسلہ ہائے باہم پیوند یافته خارج کرده شد و همچو تفرقه یا بان آواره شدند پس بعض آن
فكأن بعضها اليوم على رَباوةٍ، وبعض آخر في وَهُدٍ متكئًا على هراوة، والبعض
گویا بر پشته استاده است و بعض در زمین پست بعضا تکیه کرده و بعض بچادر روئے
مكتوب احمد
لتلك الفئة الباغية، وهم لك كالتلاميذ في الغواية أو كالمسحورين۔ فاتنى ﴿۲۵۵)
امام قائم شدی و این مردم تر امثل شاگردان در گمراهی هستند یا ہمچو کسانی که برایشان جادو کرده باشند -
بخیلک و رجلك، واجمع كل دجلك وانحتُ أنواع الافتنان، وأتنى مع
پس با سواران خود و پیادگان خود نزدم بیا ۔ و همه دجل خود را و همه قسم فتنه را بتراش ۔ و با جماعتہائے خود از
جموعك من أهل العدوان، وصل على كحبشي صال على كعبة الرحمن
اہل تجاوز نزدم بیا۔ ومثل آن حبشی بر من حمله کن که بر کعبه مکرمه حمله کرده بود ۔ باز قدرت خدائے جزا د ہندہ
ثم شاهد قدرة الله الديان۔ فإن أعرضتم وحسرتم، وواريتم الوجوه وفررتم
را به بین ۔ پس اگر شما اعراض کنید و در مانده شوید و روها را بپوشانید و بگریزید -
لفع وجهه برداء ، ونكر شخصه كغرماء ۔ ومنها ألفاظ كأنها دفنت وبوعدت
خود را پوشیده و هیچو قرضداران شکل خود نهفته و بعض چنین لفظ اند که گویا آنها دفن کرده شدند و از هم زادان دور
من الأتراب، وهيل عليها الزوائد كهيل التراب، وإنّا نعرفها اليوم كرجال
و انداخته شدند و بر آنها همچو خاک زوائد انداخته شدند و ما امروز آن الفاظ را بد انسان می شناسیم که کسانی شناخته می
تكلموا في الأجداث، وبعثوا بعد ما سُمِعَ نَعْيُهم بنوازل الانبثاث، أو كالف
شوند که در قبر با گفتگو کنند و بعد زانکه از حوادث پراگندگی خبر موت ایشان رسد باز از قبر بیرون آیند یا مثل دوستے کہ
يُفقد، ويُسترجع له بعد مناحة تُعقد، فخرجت الآن كنعش الميت، أو الغلام |
مفقود الخبر باشد و بعد انعقاد مجلس ما تم بروانا لله گفته شود۔ پس اکنون آن لفظ با مثل لاش میت بیرون آمده اند - یا
الفار من البيت، أو النسيب المهجور من الأقارب، أو الابن الغائب الهارب۔
مثل آن غلام آمده اند که از خانه گریخته بود یا مثل آن عزیز قریب النسب که از اقارب خود جدا شده بود یا مثل
فمنها لفظ ما رأى انثلامَ حَبَّةٍ ، وقفَل كما سافر بسلامة وصحة۔ ومنها
آن پسر که گمشده و گریخته بود پس از ان لفظها آن لفظ است که یک حبه نقصان اور
مكتوب احمد
۲۵۶ فتقع الحجة عليكم إلى أبد الآبدين، ويعرف الذين يلقفون منك القول المجهول
پس حجت الہی برائے ہمیشہ بر شما خواهد افتاد و آنانکه از تو قول مجهول را می گیرند و هذیان با هم بافته قبول می کنند
والهذيان المفتول، أنك كنت من الكاذبين فيبكون عليك كما يبكى على
خواهند دانست که تو از دروغگویان ہستی۔ پس بر تو چنان خواهند گریست که بر زیان کاران می گریند ۔ وانا لله خواهند گفت
الخاسرين، ويسترجعون كما يُسترجع للمصابين، فتصبح كالمخذولين فناج
چنانکه بر مصیبت زدگان می گویند ۔ پس ہمچو منذ ولان صبح خواهی کرد۔ پس در باره قبول یا کناره کردن با نفس خود مشوره کن
نفسك في القبول أو الإعراض، من قبل أن تُذبح كالعرباض، وتلحق بالملومين۔
قبل از انکه همچو شتر کشته شوی و بانان ملحق شوی که مورد ملامت می باشند
ما رأى أثر الاستلام، حتى بلغ إلى الاخترام، وبكت عليه ورثاؤه
نه شد و چنانکه سفر کرده بود بسلامت و صحت باز آمد و از آنها لفظی است که اثر سودن را بدید تا آنکه
كالنوادب ، بعد ما كان كأرباب المآدب، وصار كالجنائز بعد ما كان من أهل
تاریخ کندن نوبت اور سید ۔ و وارثان اومثل زنان ماتم کنندگان بروگریستند - بعد زانکه همچو میز بانان
الجوائز و ما هذا من الدعاوى التي لا دليل عليها ،
بود که ضیافت می کنند و مثل جنازه باشد بعد زانکه از اهل بخشش بود و این از ان دعوی ها نیست که بر و
ولا من الأمور التي لا يوجد الحق لديها، بل عندنا ذخيرة من هذه
دلیلی نباشد ۔ و نه از ان امور است که حق نزد آن یافته نمی شود بلکه نزد ما از این نظیر ها ذخیره است
النظائر، ووجوه شافية للمرتاب الحائر والذين مارسوا
و برائے شک کننده حیران شونده وجوه شافیه موجود هستند و آنانکه ممارست لغات کردند
اللغات وفتشوها، واطلعوا على عجائب العربية وشاهدوها، فأولئك |
و تفتيش لغات نمودند ۔ و بر عجائبات عربیہ اطلاع یافتند و مشاهده کردند ۔ پس این مردم
مكتوب احمد
وقد سمعت أن الشريطة الأولى التي أُحكمتُ للمناضلة، ووجبت لكل من ۲۵۷
و تو شنیده که آن شرط که برائے مباحثه پخته کرده شده است و برائے ہر مباحث واجب
قام للمباحثة، هو أن يأتى مناضل بكتاب من مثل هذا الكتاب، النظم بعدة
قرار داده شده آن این است که مقابله کننده کتابی مثل این کتاب بیارد نظم بشمار نظم
يعلمون بعلم اليقين، ويستيقنون كعارف الحق المبين، أن العربية متفردة
بعلم یقین و معرفت کامل مے دانند که زبان عربی در صفات خود و مفردات خود کامل
في صفاتها، وكاملة في مفرداتها، ومعجبة بحُسن مركباتها، ولا يبلغها
و متفرد است و با حسن مرکبات خود در عجیب اندازه است و هیچ زبانی از زبا نہائے دنیا
السان من السن الأرضين۔ وأمّا اليونانية والعبرانية والهندية وغيرها، فتجد
با اونمی رسد - مگر یونانی و عبرانی و ہندی و دیگر زبانها ۔ پس تو اکثر الفاظ آنها از قبیل تراش
أكثر ألفاظها من قبيل البري والنحت، وشتّان ما بينها وبين المفرد البحت ۔
و خراش خواهی یافت و در مفرد خالص و همچو مرکبات بسیار فرق است و این امر
و ذاك يدل على أن تلك الألسنة ليست من حضرة العزة، ولا من زمان
دلالت می کند که این زبانها از طرف خدا تعالی نیستند - و نه از ابتدائی پیدائش اند -
بدء البرية، بل تشهد الفراسة الصحيحة، ويُفتى القلب والقريحة، أنها |
بلکه فراست صحیحه و دل سلیم گواهی می دهند که این زبانها بوقت ضرورتها تراشیده شده اند
نحتت عند هجوم الضرورات، وصيغت عند فقدان المفردات، وسُرقت
و بر وقت فقدان مفردات از مرکبات کار گرفته اند و مفردات را از عربی
مفرداتها من العربية بأنواع الخيانات، ففكّر إن كنت من الطالبين۔
پس فکر کن اگر طالب حق ہستی ۔
بطور دزدی گرفته اند ۔
مكتوب احمد
دو
۲۵۸ النظم والنثر بعدة النشر، مع تسوية التوشية والاختصاب۔ فإن أتيتم بكتاب
و نثر بشمار نثر و هم چنین در رنگینی عبارت برابری را ملحوظ دارد پس اگر شما
من مثل هذه الرسالة، وفعلتم ذلك إلى شهرين لإراءة الفضل و
ہمچو این کتاب بیاوردید و این کار را تا
ماه بجا آوردید
وهذا أمر ثبت بدلائل واضحة، وبراهين ساطعة، وعندنا ذخيرة
و این آن امری ست که بدلائل واضحه و براهین ساطعه ثابت شده است ۔
عظيمة من مفردات إنكليزية، وجرمنية، ولاطينية، وروسية، ويونانية،
روسی و یونانی
و نزد ما از مفردات انگریزی
و
جرمنی
و
لاطینی
و
وهندية، وصينية، وفارسية، وألسن أخرى من ديار بعيدة وقريبة
دیگر زبانها ذخیره کلان است
و
شاستری
و
چینی
و
فارسی
و
وقد أثبتنا أنها حرفت من كلم عربية مطهرة، لو رأيتها لملئت
و ثابت کردیم که آن همہ الفاظ از کلمات عربیه مطهره تحریف کرده شده اند - اگر تو آن الفاظ را به بینی
خوفًا ورعبًا، ولأقررت بصدق كلامنا كالتائبين الراجعين۔
برتو خوف ورعب مستولی شود و بصدق کلام ما اقرار کنی و مثل تائبان و رجوع کنندگان شوی ۔
وقلت سبحان الذى جعل العربية أم الألسنة، كما جعل مكة
و بگوئی کہ پاک آن ذات است که زبان عربی را مادر زبان با گردانید چنانچه مکه را
أم القرى، وجعل رسولنا أُمِّيَّا لهذه الإشارة، وجعلها خاتم السن
ما در تمام آبادی با کرد و رسول ما را بهر همین اشاره امی نام نهاد و زبان عربی را برائے زبانہائے
العالمين كما جعل رسولنا خاتم النبيين، وجعل
جهانیان خاتم الالسنه گردانید چنانکه رسول ما را خاتم الانبیاء گردانید و قرآن را
مكتوب احمد
الجلالة، فأجيئكم كالمعتذرين التائبين۔ وإن لم تقدروا فعليكم أن تقروا ۲۵۹
پس نز دشما همچو عذر آورندگان تو به کنندگان خواهم آمد - واگر شما بر پیش کردن نظیر قادر نشوید پس بر شما لازم خواهد بود
بأنه آية من آيات الرحمن، لا من فعل الإنسان، وما أشق عليكم بعد إقراركم
کہ اقرار کنید که این نشانی از نشانہائے خدا تعالی است نه از فعل انسان وبعد اقرار کردن پیچ بارے
القرآن أم الكتب ، وجعله صُحفاً مطهَّرةً فيها كتب الأولين والآخرين۔
ام الکتب قرار داد و آنرا صحف مطهره کرد و درو خلاصه تمام کتب درج کرد - باز
ثم سأل المعترض المذكور عن وجه تسمية بعض أسماء يحسبها جامدة۔
معترض مذکور از وجه تسمیه بعض آن اسماء سوال کرده است که آنها را جامد می پندارد -
فاعلم أنها وكذلك أسماء أخرى ليست جامدة حقيقة، بل هو ظن الذين ما
پس بدان که نه آن اسماء و نه دیگر اسماء بوجه حقیقت جامد هستند - بلکہ این ظن کسانے
تدبروا حق التدبر، واتبعوا روايات مسموعة، وحرّموا على أنفسهم أن يتعمقوا
است که تد بر نکردند - چنانکه حق تدبر است و روایات مسموعه را پیروی نمودند و این
كالمحققين۔ ألا يعلمون أن الله علم آدم الأسماء ليُكمله علمًا وحكمة؟ فما
امر بر نفسہائے خود حرام گردانیدند کہ ہمچو محققان تعمق بجا آرند - آیا نمی دانند که خدا تعالیٰ
ظنهم ۔۔ أعلمه أسماءً مُهملة؟ أيعزون إلى الله لغوا خاليًا عن المعنى المكنون،
آدم علیه السلام را اسماء بیاموخت تا اور اعلم و حکمت بیاموزد ۔ پس آیا گمان ایشان این
ويجعلونه واضع لغو ؟ سبحانه وتعالى عما يظنون ألا يعلمون أن الغرض من
است که خدا آدم را اسماء مہملہ و بے معنی بیا موخت آیا سوئے خدا لغوی را منسوب
تعليم الأسماء كان إفادة، والمهمل لا يزيد معرفة ولا بصيرة، ويعلم كل من له
می کنند که از معنی مقصود خالی است و خدا تعالی را وضع کننده لغو قرار می دهند -
مكتوب احمد
٢٦٠ إلا أن تصافوني مصدقين ذلك خير الطرق وأحسن الانتظام، وفيه أمن
بر شما نمی نهم مگر اینکه با من بحالت تصدیق دوستی کنید - این بهترین طریقہ ہا واحسن انتظام است و درین
للفريقين من تكاليف السفر ومتاعب ترك المقام، وحرج آخر لا بد منه
هر دو فریق را از تکالیف سفر و رنج ترک مقام امن است و دیگر حرجها که مسافران را ضرور
حظ من الدهاء أنّ عدم علم الأشياء لا يدل على عدم الأشياء، وإنّا
خدا تعالی از بین بد گمانی ها پاک و بلندتر است - آیا نمی دانند که غرض از تعلیم اسماء افاده بود و مهمل نه معرفت را زیاده می کند
لا نعلم منافع كثير من المخلوقات، معه أنه لا يُقال إنها خالية من النفع في
و نہ بصیرت را۔ و ہر شخصے که اورا بهره از دانش است میداند که عدم علم شی بر عدم شے دلالت نمی کند و ما بر منافع بسیاری از
علم ربّ الكائنات بل الاعتلاق بمثل هذه الأوهام، من سير الجهلاء
مخلوقات اطلاع نمی داریم با وجود اینکه این گفته نمی شود که در حقیقت آن اشیاء در علم خدا تعالی خالی از نفع هستند بلکه بمثل
السفهاء اللئام، فاتق الله ولا تَعُزُ المهملات إلى منبع الحق والحكمة، فإن
این و هم با آویختن سیرت جاهلان است۔ پس از خدا بترس و مهملات را سوئے آن ذات نسبت مکن که منبع حق و حکمت
الله ما علم آدم إلا معانى الأسماء التي هي مفاتيح الأسرار المخزونة۔
است زیرا که خدا تعالیٰ آدم علیہ السلام را همان معانی اسماء تعلیم کرد که اسرار مخزونه را کلید بودند ۔
ومن أجلى البديهيات أن الشريعة الكبرى الأبدية والملة |
و نیز این امر اجلی بدیهیات است که شریعت کبری ابدیہ کہ شریعت اسلام است
المحيطة الكاملة تقتضى أن تنزل بلسان تكون أكمل
تقاضا می کنید که
زبانی نازل شود که اکمل الالسنه باشد
الألسنة، وأوسع الأوعية، ولا سيما شريعة جاءت
در
و ظرف او از همه ظرفها وسیع تر باشد خصوصاً آن شریعت که چنین
مكتوب احمد
للمسافرين۔ ثم إن اتفق بعده أنكم ظننتم لى الظنون، وزعمتم أنه ألفه الشاميون، ٢٦١)
پیش می آیند باز اگر این امر پیش آمد که شما را بر من بد گمانی ها پیدا شد و گمان کنید که این کتاب را شامیان تالیف کرده اند
أو أعان عليه قوم آخرون، فأقبَلُ أن تناضلوني بالمشافهة، بعد أن تقروا بأنكم
یا قومی دیگر بران مدد کرده است۔ پس قبول خواهم کرد که بالمواجه با من معارضه کنید - بعد زین
بكتاب فيه إعجاز البلاغة والفصاحة، وهو يطلب عبارات من مثله من جميع
کتابی آرد که از روئے بلاغت و فصاحت معجزہ ہست۔ واز همه زبانها نظیر بلاغت می جوید
الألسن وكافة البرية۔ فأنت تعلم أن هذا الإعجاز تحتاج إلى كمال اللسان
پس تو میدانی که این اعجاز بسوئے کمال آن زبان محتاج است که در و این کتاب نازل شد و می خواهد که
ويقتضى أن يكون ظرفها وَسِيعًا كمثل قوى الإنسان۔ فإن اللسان كوعاء
ظرف آن زبان چنان وسیع باشد که ظرف قو تہائی انسان وسیع است چرا که زبان برائے متاع بیان
لمتاع البيان، وكصدف لدرر العرفان۔ فلو فرضنا أن لسانًا أخرى أكمل من
مثل آوندی است یا همچو صدف است برائے درہائے معرفت ۔ پس اگر این فرض کنیم که زبانی دیگر
العربية، فلزمنا أن نُقرّ أنها أسبق منها في ميادين البلاغة، وأنسب
از عربی اکمل است ۔ پس ما را لازم خواهد بود که اقرار کنیم که آن زبان در میدانہائے بلاغت از عربی
لحسن أداء المعارف الدينية، فكأن الله أخطأ في تركه إياه،
سبقت ہا دارد و برائے ادائے معارف دینیہ انسب واولی همان زبان است - پس گویا خدا تعالیٰ خطا
وإنزاله القرآن في هذه اللهجة الناقصة۔ فتب أيها المسكين |
کرد که آن افضل زبان را ترک نمود و در عربی که از ان فروتر است قرآن شریف را نازل فرمود - پس
ولا تتبع أهواء النفس الأمارة، واتق غشاوة الجهل والعصبية
اے مسکین تو بہ کن۔ وہواء نفس اماره را پیرو مباش و از پرده جهل و تعصب کناره کن
مكتوب احمد
٢٦٢ عجزتم من نوع تلك المقابلة، ولكم أن تقولوا إنّ هذا إنشاء الشاميين ولا قبل لنا
اقرار که از مثل این مقابله عاجز آمده اید و شما را اجازت است که بگوئید که این تالیف شامیان است و ما با شامیان
ولا ترفع رأسك كالمجترئين۔ وأما قولك أن لفظ التحت والتراب والميزاب أسماء
و ہمچو بیبا کان سرخود بلند مکن مگر این قول تو که لفظ تحت و تراب و میزاب الفاظ جامد هستند که اشتقاق آنها
جامدة لا يثبت اشتقاقها من الكتاب، فهذا خطأ منك ومن أمثالك، وفساد نشأ من درايتكم |
بکتاب ثابت نمی شود ۔ پس این خطاء تو و امثال تست و این فسادی است که از قصور در ائت نا قصه شما پیدا
الناقصة، لا من قصور شأن العربية المباركة الكاملة۔ أيها المسكين إن لفظ التحت كان في
شده است۔ نه قصور عربی که مبارک وکامل است۔ اے مسکین لفظ تحت دراصل طیقه بود۔
الأصل طية، ومعناه ما كان تحت القدم وحاذى الفوق جهة، ثم بدّل الطاء بالتاء والياء بالحاء |
و معنی او هر چه زیر قدم باشد ۔ وفوق را محاذی افتاده باشد ۔ باز طاء را به تاء بدل کرده شد و یاء را به حاء از
بكثرة الاستعمال، ونظائره كثيرة، وشهد عليه كثير من الرجال ولو كنت من الغافلين ثم
کثرت استعمال ۔ ونظیر ہائے این بسیار اند و بران گواہی مردان این لغت است اگر چه تو از غافلان
ليس لفظ التحت جامدا كما هو زعمك من الجهالة، بل تصريفه موجود في كتب القوم
باشی - باز لفظ تحت جامد نیست چنانکه از نادانی زعم تست بلکه در کتاب ہائے قوم واہل این صناعت
وأهل هذه الصناعة۔ وفي الحديث : لا تقوم الساعة حتى تظهر التحوت أى قوم أراذل لا
تصریف آن موجود است و در حدیث است که قیامت بر پا نخواهد شد تا وقتیکه تحوت پیدا نشوند ۔ اے
يؤبه لهم يكون لهم الحكم والجبروت، ويكونون من المكرمين۔ وأما التراب فاعلم أن هذا |
کسانیکه حقیر بودند و مردم ایشانرا چیزے نمی دانستند - حکومت و مرتبه ایشانرا مسلم خواهد شد مگر تراب پس
اللفظ مأخوذ من لفظ الترب، وتِرْبُ الشيء : الذي خُلق مع ذلك |
بدان که این لفظ از لفظ ترب ماخوذ است۔ وترب شی نزد عرب چیزی ست که همراه آن چیز پیدا
مكتوب احمد
بالشاميين، أو تقولوا إن هذا من علماء آخرين، ولا طاقة لنا بهم إنهم من الأدباء ٢٦٣
مقابله نتوانیم کرد۔ یا این بگوئید که این تالیف دیگر مولویان است و ما طاقت مقابله اوشان نداریم زیرا که اوشان
الشيء عند أهل العرب۔ وقال ثعلب : تِرْبُ الشيء : مثله وما شابه شيئًا في الحسن |
شود و ثعلب گفته که ترب چیزی آن چیزی باشد که بخوبی خود با و مشابهت دارد ۔ پس برین معنی
والبهاء ۔ فعلى هذين المعنيين سُمِّى التراب ترابًا لكونها فى خلقها تِرْبَ السماء ، فإن
زمین ترب آسمان است - چرا که زمین در ابتداء زمانه همراه آسمانها پیدا کرده شده و در انواع صنع
الأرض خُلقت مع السماء في ابتداء الزمان، وتشابها في أنواع صنع الله المنان۔ وكذلك
خدا تعالی با هم مشابہت می دارند و هم چنین خدا تعالیٰ ہفت آسمان پیدا کرد و آن هر هفت را با فتاب
خلق الله سبع سماوات منوّرة من الشمس والقمر والنجوم، وخلق كمثلهن سبع أرضين
و ماه و ستاره ها روشن کرد ۔ ومثل آسمانها هفت زمین پیدا نمود و در و پیغمبران و وارثان پیغمبران
منورة من الرسل والأنبياء وورثائهم من أهل العلوم۔ ولعل لفظ "سبع أرضين كان إشارة إلى
بیا فرید - وشاید از لفظ ہفت زمین اشارہ سوئے ہفت اقلیم باشد ۔ و خدا خوب می داند که از این تقسیم
عدة الأقاليم، والله أعلم بما أراد من هذا التقسيم، وهو يعلم ما في العالمين۔ وقال ابن بُزُرج“:
مراد چیست ۔ و خدا تعالیٰ ہر چه در جهانیان است میداند - وابن بزرج فرموده است که هر چیز که اصلاح
كل ما يصلح فهو متروب بعد الإصلاحات، فالأرض تراب لما أصلحها الله بالعمارات |
کرده شود آنرا متروب گویند - پس زمین تراب است چرا که خدا تعالی برائے آباد یہا و کشاورزی
والفلاحات۔ فخُذ من هذين المعنيين ما هو عندك محبوب، واترك سير المستعجلين۔ وأما
با اصلاح آن فرموده است ۔ پس ازین هر دو معنے ہر معنی کہ تر اپسند افتد اختیار کن و سیر تہائے شتاب کار انرا
لفظ الميزاب، فلو فكرت فيه كأولي الألباب لكنت من المتندمين أيها المحروم
ترک فرما ۔ مگر لفظ میزاب پس اگر در و همچو دانشمندان فکر کنی - البته شرمنده شوی ۔ اے آنکہ از خوانہائے